Herdenkingen 4 mei 2026, toespraken burgemeester Wimar Jaeger

Het was 2006 toen hij er na maanden aan toe kwam de zolder van zijn overleden moeder op te ruimen. Daar zag hij een doos die zijn herinnering niet thuis kon brengen. De inhoud vol papieren met nummers, brieven en jaargangen van het naoorlogse blad van het Dachau Comité. Dagen duurde het voordat de werkelijkheid tot hem doordrong. De altijd aanwezige ongewenste derde die hij tot dan toe niet gekend had, openbaarde zich: het concentratiekamp. Vanaf dat moment ijsbeerde hij doorgaans de oorlog uit zijn lijf, als na-oorlogskind zoekend naar het verschil tussen wel weten maar nooit gehoord. Van Dachau naar Den Haag, van archief naar monument van herdenking naar herinnering. Waarom hadden zijn ouders nooit iets vertelt? waarom had hij nooit begrepen wat hij wel had gezien? Waarom is de oorlog na 81 jaar nog steeds niet voorbij?

Dames en heren, lieve mensen, Wat fijn dat u met zo velen aanwezig bent.

Vanavond komen herinneringen en emoties over oorlogsgeweld, bombardementen, de holocaust, onderdrukking, terreur, arbeidsuitbuiting en honger samen. Die verschikkingen hebben in onze samenleving diepe sporen achtergelaten. Als samenleving zijn we collectieve erfgenamen van de ervaringen van de slachtoffers daarvan. Het is de vraag wat wij vandaag met die erfenis doen. Niet alleen om te begrijpen hoe die verschrikkingen konden ontstaan, maar ook om eerlijk onder ogen te zien of zoiets opnieuw zou kunnen gebeuren.

Oorlogsverschrikkingen herdenken en herinneren we om het verleden nooit te vergeten. Voor onze toekomst willen we ervan begrijpen en leren. Daarom is het fijn dat alle generaties hier aanwezig zijn. De ervaringen van de oorlog moeten constant worden doorgegeven zodat de lessen ervan niet uit ons bewustzijn en uit ons morele kompas verdwijnen. Alleen zo voorkomen we dat zoiets weer gebeurd.

Het jaarthema 2026 van het Nationaal Comité 4 en 5 mei 'De geschiedenis leren begrijpen' spreekt over doorwerking van de oorlog (1). Die doorwerking is ingewikkeld omdat het laat zien dat oorlog, zelfs 81 jaar na het zwijgen van de wapens, nog voortduurt en daarmee in het DNA van naoorlogse generaties is gekropen. Voor velen van ons ligt de oorlog achter ons. Voor anderen is die nog niet voorbij. Centrum 40-45 en het Sinaï Centrum behandelen nog steeds vele mensen, die na de oorlog werden geboren, maar oorlogstrauma van ouders of grootouders overnamen (2).

We horen de verhalen van de naoorlogse kinderen van de 2e en 3e generatie, die vaak door familietrauma of de stilte daarover de verschikkingen van de oorlog moesten herbeleven. In een normale wereld krijgt een kind vertrouwen mee, liefde, geborgenheid en stimulans. Maar oorlog en onderdrukking kegelt die pijlers onder een goede start van het leven volledig omver.

Oorlog, lieve mensen, is overdraagbaar ook als de soldaten terug in de kazerne zijn. Kijkend naar Oekraïne, naar Gaza, naar Sudan, naar Iran, kijkend naar de 59 brandhaarden in onze wereld, vraag ik mij af wanneer de kinderen in Odessa, in Teheran, Ramallah, Darfoer, weer onbekommerd, ongecompliceerd, gedachteloos en onbezorgd op straat kunnen spelen. Hoe houden we de vrijheid zolang met elkaar vast, dat de oorlog uit ons DNA is verdwenen?

Joden, militairen, verzetsstrijders, burgerslachtoffers en dwangarbeiders, uit de Tweede Wereld oorlog; velen van hen kampten met emotionele, psychische ‘schade’. PTSS, herbeleving, de schuld van overleven, angst en paniek, schaamte, verdoving en afvlakking, allemaal uitingen van overdraagbare schade die in je lijf gaat zitten en waar je ziek van wordt.

Honderdduizenden Nederlanders met emotionele en mentale schade spraken nauwelijks over wat ze hadden meegemaakt. Ze zaten gevangen in hun innerlijke onderdrukking. En toen ze ouder werden wierp die verschrikkelijke onderdrukking haar schaduw over de volgende generaties. Generaties die nog niet geboren waren toen de wereld in brand stond maar de kolossale gebeurtenissen als het ware toch meemaakten. Soms zo indringend dat het lijkt alsof jezelf het kamp, de hongerwinter, de razzia’s en het geweld hebt meegemaakt. De oorlog ligt weliswaar ver achter ons. maar duurt eenentachtig jaar langer dan de wapens spreken.

Vanavond erkennen we de ernst van oorlog en de langdurige gevolgen. Die erkenning, lieve mensen, schept verplichtingen voor morgen. Want alleen wijzelf kunnen oorlog en innerlijke onderdrukking uit ons DNA halen, door te leren van wat toen zo verschrikkelijk mis ging.

De belangrijkste les van toen is dat de keerzijde van onderdrukking en oorlog, vrijheid en menselijkheid is. Het voorkomen van onderdrukking en oorlog in ons DNA ligt in de kern dan ook in die vrijheid en menselijkheid. Sterker vrijheid begint bij menselijkheid. Volgens verzetsstrijder en kampoverlevende Boelaard werd de vrijheid gevierd met “begrip voor elkaars gevoelens en gedachten”. Kort samengevat de vrijheid bewaken door menselijkheid te vieren (3).

Vrijheid is ten diepste kunnen zijn, denken en zeggen wie je bent en wat je gelooft. Menselijkheid is ten diepste de ander die vrijheid geven. Vrijheid gaat om persoonlijke vrijheid, recht op leven en veiligheid; geestelijke vrijheid van gedachten en overtuiging; politieke vrijheid van meningsuiting en organisatie; lijfelijke vrijheid van liefde en lichamelijk integriteit en de vrijheid van informatie, vrijwaring van censuur.

Iedereen wil dat oorlog en innerlijke onderdrukking uit ons DNA verdwijnt. Niemand wil dat ons de vrijheden weer worden ontnomen. Maar in de huidige tijd van oorlogen buiten en polarisatie binnen ons land, gaan onze gedachten onwillekeurig uit naar de verschikkingen van toen.

Lieve mensen de geschiedenis herhaalt zich zelden in precies dezelfde vorm. Daarom is het moeilijk te voorspellen of en wanneer onze vrijheden worden aangetast. Maar waarin de geschiedenis zich meestal wel herhaalt is dat het ontvallen van de vrijheid nooit van de ene dag op de andere is, maar ons sluipend overvalt. Het tweede wat zich altijd herhaalt is dat die vrijheid niet verloren gaat door geweld van de kwaadwillende minderheid maar door het zwijgen van de goedwillende meerderheid.

Komt de vrijheid ook bij ons steeds meer in het geding? Uit zich dat in de dwang van de sociale media, het over één kam scheren van alle vluchtelingen, Moslim en Jodenhaat, de gedachte dat wetenschap ook maar een mening is, de cliëntelistische aantasting van de rechtstaat, het demoniseren van de tegenstander en de verdrinking in onze eigen bubbel?

Wordt er retorisch en systematisch weer een weg geplaveid voor een werkelijkheid die leidt tot onderdrukking en oorlog? Worden we stap voor stap medeplichtig door alledaags onrecht niet te weerspreken. De geschiedenis leert ons dat je je niet pas moet uitspreken als de situatie identiek is aan het verleden. We mogen niet voorbij gaan aan de kleine verraderlijke stappen waardoor een systeem van alledaagse medeplichtigheid ontstaat.

Je kunt wel denken dat harde woorden op de socials geen pijn doen, maar het is niet waar. Je kunt wel aannemen dat asielzoekers gelijkstaan aan overlast en geweld, maar het is niet waar. Je kunt wel zeggen dat Joden en Israël hetzelfde zijn, maar het is niet waar. Je kunt wel vinden dat de koran tot terrorisme oproept, maar het is niet waar. Je kunt wel hopen dat klimaatverandering geen oorlog veroorzaakt, maar het is niet waar, Je kunt wel vinden dat je opponent niet deugt, maar het is niet waar. Je kunt wel denken dat Facebook en Tiktok jouw de hele wereld tonen, maar het is niet waar.

Het is tijd lieve mensen om de vrijheid steviger dan ooit te bewaken, door je uit te spreken voor de vrijheden van de ander, door nieuwsgierig te zijn naar de ander, door menselijkheid boven procedures te stellen, door je te abonneren op een kritisch medium, maar vooral door anderen de vrijheid te geven, zoals je die zelf zou willen ontvangen. De Vrijheid bewaken om te zorgen dat oorlog en innerlijke onderdrukking uit het DNA van onze kinderen blijft. Daarom vraag ik u de vrijheid aan de ander te beloven. De beste garantie voor vrijheid is immers de ander zo vrij te laten als jezelf vrij wilt zijn: “jij bent vrij als ik het ben, ik ben vrij als jij het bent”.

Lieve mensen, de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog vertellen een verhaal van een samenleving die werd meegesleurd in een oorlog waar ze zich niet op had voorbereid. Zij herinnert ons eraan dat de eerste keer dat je je ergens tegen moet uitspreken sneller komt dan je verwacht. Laten we dat in het komende jaar geen dag vergeten, om er zo aan bij te dragen dat oorlog en de onderdrukking uit ons DNA verdwijnt.

Dank u wel

Lieve mensen,

Wat fijn dat u hier vanavond met zo velen aanwezig bent. We komen samen om stil te staan bij de slachtoffers, herinneringen en emoties van de Tweede Wereldoorlog in Zutphen en Warnsveld. We herdenken het oorlogsgeweld, de Holocaust, onderdrukking, terreur, arbeidsuitbuiting, bombardementen en honger. Deze gebeurtenissen hebben diepe sporen nagelaten in onze samenleving. Wij dragen die geschiedenis met ons mee als collectieve erfgenamen. Daarom vanavond ook de vraag: wat doen wij met die erfenis? Niet alleen om te begrijpen hoe deze verschrikkingen konden ontstaan, maar ook om eerlijk onder ogen te zien of zoiets opnieuw zou kunnen gebeuren.

We herdenken om niet te vergeten. We herinneren om te leren. Juist daarom is het waardevol dat alle generaties hier vertegenwoordigd zijn. De verhalen van de oorlog moeten steeds opnieuw verteld worden, zodat de lessen ervan levend blijven in ons bewustzijn en ons morele kompas. Alleen zo kunnen we voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt.

Vanavond erkennen we de ernst van oorlog en de langdurige gevolgen ervan. Die erkenning brengt verantwoordelijkheid met zich mee. Want de belangrijkste les uit het verleden is dat tegenover onderdrukking en oorlog altijd vrijheid en menselijkheid staan. Sterker nog: vrijheid begint bij menselijkheid.

Vrijheid betekent dat ieder mens kan zijn wie hij is, kan denken wat hij wil en kan uitspreken wat hij gelooft. Menselijkheid betekent dat we diezelfde vrijheid ook aan anderen gunnen. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar in een wereld waarin oorlogen voortduren en waarin ook binnen onze samenleving polarisatie groeit, staat dat principe onder druk.

De geschiedenis herhaalt zich zelden letterlijk, maar kent wel herkenbare patronen. Vrijheid verdwijnt meestal niet plotseling, maar geleidelijk, bijna ongemerkt. En vaak niet door het kwaadwillend handelen van een kleine minderheid, maar door het zwijgen van de grote meerderheid.

Zien we die ontwikkeling ook niet om ons heen? In normaliteit van het keiharde debat, de invloed van sociale media, het generaliseren en veroordelen van asielzoekers, Moslim en Jodenhaat, wantrouwen in wetenschap, politie en rechtelijke macht, het demoniseren van andersdenkenden en in de steeds grotere druk op de onafhankelijke media. Het zijn kleine stappen die, als we niet opletten, samen een gevaarlijke richting vormen.

De geschiedenis leert ons dat we ons niet pas moeten uitspreken wanneer situaties volledig ontsporen. Juist de kleine, alledaagse vormen van onrecht vragen om een reactie. Want onwaarheden en vooroordelen – hoe vaak ook herhaald – blijven onwaar. Woorden doen ertoe, beelden doen ertoe, en niet zwijgen doet er meeste toe.

Daarom is het nu de tijd om de vrijheid actief te beschermen. Door je uit te spreken en op te komen voor de vrijheid van de ander. Door nieuwsgierig te blijven naar elkaar. Door menselijkheid boven regels en systemen te plaatsen. Door je te abonneren op een onafhankelijk medium. En vooral door anderen de vrijheid te geven die we zelf verlangen. Want vrijheid is wederkerig: “jij bent vrij als ik het ben, ik ben vrij als jij het bent.”

Mag ik u daarom vragen elkaar een hand te geven en elkaar de vrijheid te beloven door te zeggen “jij bent vrij als ik het ben: ik ben vrij als jij het bent”.

Dank u wel