Verkiezingen gemeenteraad 18 maart 2026 - informatie voor politieke partijen

In Nederland kennen we het actief en het passief kiesrecht. Het actief kiesrecht is het recht om te stemmen bij de verkiezing, in dit geval voor de gemeenteraad. Het passief kiesrecht is het recht om gekozen te worden en jezelf dus verkiesbaar te stellen voor de gemeenteraad.

Hieronder kunt u meer informatie lezen over het actief en passief kiesrecht.

Actief kiesrecht

Om een stem uit te kunnen brengen bij de gemeenteraadsverkiezingen gelden dezelfde eisen voor Nederlandse kiezers en EU-burgers, die niet de Nederlandse nationaliteit hebben. Voorwaarden hiervoor zijn:

• De kiezer moet 18 jaar of ouder zijn op de dag van de stemming en hij mag niet zijn uitgesloten van het kiesrecht.
• De kiezer moet (volgens de Basisregistratie Personen, BRP) op de dag van kandidaatstelling (2 februari 2026) in de gemeente wonen waarvoor de verkiezing plaatsvindt.

Niet-Nederlanders die geen EU-burger zijn, mogen stemmen voor de gemeenteraad onder de volgende voorwaarden:

• ze verblijven op de dag van kandidaatstelling ten minste vijf jaar legaal en onafgebroken in Nederland;
• ze hebben op de dag van kandidaatstelling een geldige verblijfstitel op grond van artikel 8 onder a, b, c, d, e of l van de Vreemdelingenwet 2000. Of ze hebben een document op grond van artikel 3 of artikel 6 van de Wet toelating en uitzetting BES.

Niet-EU-burgers, in dienst van internationale organisaties of in dienst van een andere staat mogen stemmen voor de gemeenteraad. Dit geldt voor werknemers van internationale volkenrechtelijke organisaties, die in Nederland zijn op grond van een verdrag tussen Nederland en de organisatie waarvoor zij werken. Militairen - in dienst bij een NAVO-onderdeel - die in Nederland zijn gelegerd vallen buiten deze groep.

Niet kiesgerechtigd zijn niet-Nederlanders - en hun inwonende niet-Nederlandse gezinsleden - die als stafleden van diplomatieke en consulaire vertegenwoordigingen in Nederland werken.

Passief kiesrecht

De voorwaarden om verkiesbaar te zijn (passief kiesrecht) voor de gemeenteraadsverkiezingen komen nagenoeg overeen met de voorwaarden voor het actief kiesrecht. Relevant voor het passief kiesrecht is dat de toetsdatum van de woonplaats en de leeftijdsvereiste niet de dag van de kandidaatstelling is, maar de dag van de (eventuele) toelating tot de gemeenteraad.

Let op: Oekraïners in Nederland

Oekraïense vluchtelingen die in Nederland verblijven op grond van de Richtlijn Tijdelijke Bescherming van de Europese Unie hebben geen kiesrecht, ook niet bij de komende gemeenteraadsverkiezingen. Op grond van deze richtlijn beschikken zij slechts over verblijfstitel 46 in de Basisregistratie persoonsgegevens. Deze titel valt onder artikel 8, onderdeel f en h van de Vreemdelingenwet 2000. Dit geldt zowel voor het actief kiesrecht als het passief kiesrecht.

Onverenigbare betrekkingen lidmaatschap gemeenteraad

In de artikelen 13 en 15 van de Gemeentewet is geregeld welke functies niet gecombineerd kunnen worden met het lidmaatschap van de raad.

Zo mag een gemeenteraadslid niet ook burgemeester of wethouder of ambtenaar van de betreffende gemeente zijn. Uitzondering hierop is de periode na de verkiezingen. Een raadslid mag dan gedurende een korte periode ook wethouder zijn. Dat is het geval wanneer een zittende wethouder na de verkiezingen raadslid is geworden. Bij de collegevorming moet deze persoon, als hij zou kunnen doorgaan als wethouder, kiezen tussen het raadslidmaatschap en de functie van wethouder.

Een gemeenteraadslid mag verder geen Commissaris van de Koning, gedeputeerde, griffier of secretaris van de provincie zijn. Het ambt van minister of staatssecretaris is bijvoorbeeld ook niet verenigbaar met het raadslidmaatschap.

Zo zijn er nog enkele functies in de Gemeentewet genoemd. Het lidmaatschap van de gemeenteraad gaat op zich wel samen met het lidmaatschap van provinciale staten en van de Eerste of Tweede Kamer.

Uitsluiting van het kiesrecht

Alleen in bijzondere omstandigheden kan iemand uit zijn kiesrecht worden ontzet. Hiervoor is altijd een uitspraak van de rechter vereist.

De uitsluitingsgronden voor het recht om gekozen te worden (het passief kiesrecht) zijn dezelfde als die voor het recht om te kiezen (het actief kiesrecht). Als de rechter iemand veroordeelt tot een vrijheidsstraf van ten minste één jaar, dan kan hij deze persoon als bijkomende straf het kiesrecht ontnemen.

Personen die vanwege wilsonbekwaamheid onder curatele staan en om die reden uitgesloten waren van het kiesrecht, hebben sinds de verkiezing voor het Europees Parlement van juni 2009 het passief en actief kiesrecht.

Centraal Stembureau

Voor de verkiezing van de leden van de gemeenteraad is er centraal stembureau ingesteld. Het centraal stembureau is gevestigd op het adres: ’s-Gravenhof 2, 7201 DN Zutphen.

Onderzoek kandidatenlijsten

Het onderzoek naar de kandidatenlijsten is afgerond. Zie hier het proces verbaal: Proces- Verbaal I-1 Gemeenteraadsverkiezing gemeente Zutphen (pdf, 152 kB). Let op: de nummering op pagina 2 is op tijdstip van inlevering. Deze volgorde zegt niets over de nummer op het stembiljet. Dit wordt bepaald tijdens de openbare zitting van het Centraal Stembureau op vrijdag 6 februari 2026 om 17.00 uur.

Geldigheid kandidatenlijst

Op 6 februari 2026 om 17.00 uur besliste het centraal stembureau in een openbare zitting over de geldigheid van de kandidatenlijsten, het handhaven van de daarop voorkomende kandidaten en het handhaven van de daarboven geplaatste aanduiding.

Procesverbaal over geldigheid en nummering kandidatenlijsten (6 februari 2026) (pdf, 297 kB)

Hiertegen kan iedere kiezer binnen 4 dagen (t/m 10 februari 2026) een beroepsschrift indienen bij de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, die hierover binnen 6 dagen uitspraak doet.

Ingevolge artikel I 5 van de Kieswet zijn ongeldig de lijsten:

1. die niet tussen 9.00 en 17.00 uur zijn ingeleverd;
2. waarvan (als vereist) het bewijs van betaling van de waarborgsom ontbreekt;
3. waarbij (als vereist) te weinig ondersteuningsverklaringen zijn ingeleverd;
4. waarbij niet het juiste model is gehanteerd;
5. die niet persoonlijk door een kiesgerechtigde is ingeleverd;
6. inleveraar heeft zich niet geïdentificeerd met een geldig identiteitsbewijs;
7. waarop alle kandidaten zijn geschrapt.

Ondersteuningsverklaringen

Een ondersteuningsverklaring is een schriftelijke verklaring van iemand die deelname van een partij aan de verkiezing ondersteunt. De verklaringen kunnen zij afleggen op het stadhuis. Het afleggen van ondersteunings-verklaringen kan van 19 januari 2026 tot en met 2 februari 2026, de dag van kandidaatstelling zelf. (Dit geldt niet voor partijen die al zitting hebben in de gemeenteraad en aan de laatst gehouden verkiezing met een aanduiding boven de lijst hebben deelgenomen.)

Voor de ondersteuningsverklaring gelden de volgende voorwaarden:

1. Op de ondersteuningsverklaring moeten de kandidaten op dezelfde wijze en in dezelfde volgorde worden vermeld als op de kandidatenlijst.
2. De ondersteuner moet binnen de kieskring waarvoor de lijst geldt als kiezer staan geregistreerd. De ondersteuner mag ook een op de lijst voorkomende kandidaat zijn.
3. De ondertekening van de verklaring moet tussen 19 januari 2026 en 2 februari 2026 geschieden op het stadhuis, team Publiekszaken, ’s-Gravenhof 2 in Zutphen.
4. De kiesgerechtigde mag maar 1 ondersteuningsverklaring afleggen en moet zich identificeren. Tekent de ondersteuner meerdere verklaringen, dan zijn deze alle ongeldig.
5. Een ondersteuningsverklaring kan niet worden ingetrokken.
6. De ondersteuner moet op de dag van de stemming 18 jaar of ouder zijn.
7. Is een ondersteuningsverklaring niet geldig (bijv. meerdere verklaringen afgelegd) dan is er geen herstel mogelijk. Zou daardoor het voorgeschreven aantal van 20 niet gehaald worden, dan kan dit verzuim binnen de daarvoor geldende termijn worden hersteld door nieuwe ondersteuningsverklaringen af te leggen bij het team Publiekszaken. Het is daarom verstandig meer dan 20 ondersteuningsverklaringen in te leveren.

Samenvoeging

Er kan ook sprake zijn van een samenvoeging van partijen. Hier is sprake van een lijst waarboven de aanduidingen of afkortingen van groeperingen worden samengevoegd (bijv. GROENLINKS/Partij van de Arbeid (PvdA) (GROENLINKS/PvdA). De geregistreerde aanduidingen en/of afkortingen moeten worden samengevoegd. Hierin mogen geen veranderingen worden aangebracht.

Het centraal stembureau kent alle ingediende kandidatenlijsten een nummer toe. Dit gebeurt op 6 februari 2026 om 17.00 uur in een openbare zitting.

Procedure lijstnummering

Eerst worden de lijsten genummerd van partijen die al bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen één of meer zetels hebben behaald. Het aantal stemmen dat de partijen bij de vorige verkiezing hebben behaald, bepaalt de volgorde van toekenning van de nummers. De partij die het grootste aantal stemmen heeft behaald, krijgt nummer 1, enz. Zie Kieswet art. I 14.

Loting

Daarna wijst het centraal stembureau aan nieuwe partijen een nummer toe. Dit gebeurt (als nodig) via loting. Nummering voor de komende verkiezingen naar aanleiding van de laatst gehouden verkiezing van 16 maart 2022 (als dezelfde partijen een kandidatenlijst inleveren en er geen samenvoegingen plaatsvinden):

Belangrijk! Het definitieve nummer is pas bekend op 6 februari 2026 om +/- 17.15 uur!

Lijstuitputting

Het kan voorkomen dat een partij bij een tussentijdse vacature geen kandidaten meer op de lijst heeft staan die in aanmerking komen voor benoeming. In zo'n geval wordt niet voorzien in de vacature. Het is daarom verstandig om op de kandidatenlijst voldoende kandidaten te vermelden (maximaal 50 kandidaten).

Kiesdrempel en kiesdeler

Als politieke partijen minimaal een vastgesteld percentage van de stemmen moeten halen om een zetel te bemachtigen, dan spreekt men van een kiesdrempel. De kiesdrempel staat dus voor het aantal stemmen dat nodig is voor het behalen van één zetel. Met een kiesdrempel wordt beoogd versplintering van het parlement, met veel kleine partijen, te voorkomen. Nederland kent formeel geen kiesdrempel. Wel kennen wij de zogenoemde kiesdeler. De kiesdeler is het aantal stemmen dat een partij moet behalen om in aanmerking te komen voor één zetel.

Wanneer alle uitgebrachte stemmen verzameld zijn wordt de kiesdeler vastgesteld. Dat gebeurt door het totaal aantal geldig uitgebrachte stemmen te delen door 29 (het aantal te verdelen raadszetels in de gemeente Zutphen). Vervolgens wordt het aantal stemmen, dat elke partij of lijst heeft behaald, gedeeld door de kiesdeler en de uitkomst daarvan geeft het hele aantal zetels aan dat een lijst bij de eerste verdeling heeft behaald.

Een voorbeeld. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2022 werden in de gemeente Zutphen 21.461 geldige stemmen uitgebracht. De kiesdeler was dus 21.461 : 29 zetels = 740,03.

Restzetel

Na deze eerste verdeling blijft er nog een aantal zetels over, die restzetels worden genoemd. De restzetels worden verdeeld volgens het stelsel van de grootste gemiddelden. Bij een verkiezing van de leden van een gemeenteraad met minder dan 19 zetels komt een politieke partij pas in aanmerking voor een restzetel als minimaal 75% van de kiesdeler is behaald. Bij verkiezingen voor grotere gemeenteraden geldt het vereiste van minimaal 75% van de kiesdeler niet. Voor de verdeling van de restzetels wordt het aantal stemmen dat een lijst heeft behaald, gedeeld door het aantal bij de eerste verdeling toegekende zetels plus één. De partij of lijst met de grootste uitkomst van deze deling krijgt de eerste restzetel. Voor deze partij wordt daarop weer het gemiddelde bepaald. De lijst die dan het grootste gemiddelde heeft, krijgt de tweede restzetel. Deze berekening wordt steeds herhaald, totdat alle restzetels zijn toegewezen.

Voorkeurdrempel

De Kieswet kent in bepaalde gevallen voor de kandidaten een grotere mogelijkheid om met voorkeurstemmen te worden gekozen. Bij de gemeenteraadsverkiezing worden de aan een lijst toegewezen zetels eerst toegekend aan de kandidaten die een aantal stemmen hebben verkregen dat groter is dan 25% van de kiesdeler, in de volgorde van de aantallen op hen uitgebrachte stemmen. Vervolgens worden de overblijvende zetels van een lijst toegekend aan de overige kandidaten in de volgorde van de lijst.

Een voorbeeld:

Stel dat de kiesdeler 520 is.

Als de lijst één of meer zetels behaalt, dan heeft men in dat geval 130 stemmen nodig om bij voorkeur gekozen te zijn in de raad (520 x 25% = 130). Stel dat een lijst bijvoorbeeld 1400 stemmen en 2 zetels heeft gehaald. Van de 1400 stemmen heeft nummer 1 van de lijst 750 stemmen en nummer 18 van de lijst 130 stemmen gehaald, terwijl de overige kandidaten van de lijst allemaal minder dan 130 stemmen hebben gehaald, dan zijn de nummers 1 en 18 van de lijst gekozen. Stel dat in het gegeven voorbeeld nummer 18 van de lijst 130 stemmen en nummer 19 van de lijst 131 stemmen heeft gehaald, dan zijn de nummers 1 en 19 gekozen. Blanco stemmen worden gezien als ongeldige stemmen.

Uiterlijk op 30 maart 2026 geeft het centraal stembureau aan de benoemde schriftelijk kennis van zijn/haar benoeming.

De procedure voor benoeming is als volgt:

1. de voorzitter van het centraal stembureau informeert de benoemde uiterlijk 30 maart 2026 over de benoeming;
2. neemt de benoemde de benoeming aan, dan moet hij/zij uiterlijk de 10e dag na dagtekening van de kennisgeving tot benoeming schriftelijk aan de gemeenteraad overleggen:
   1. een verklaring van aanneming van benoeming;
   2. een verklaring van de openbare betrekkingen die hij/zij bekleedt;
   3. een uittreksel uit de Basisregistratie personen (BRP) (verzorgd door het team Publiekszaken);
3. de toegelaten leden ontvangen direct bericht van hun toelating;
4. beëdiging zal plaatsvinden op 1 april 2026 (tot 1 april 2026 heeft de oude raad nog formeel zitting, na beëdiging kan het raadslid zijn functie uitoefenen);